and·ligr adj.
(cf. andaligr adj., andarligr adj.) andaligr adj. [49] andarligr adj. [3]
Status: excerpted citation slips citation text supplemented structured definitions in Danish definitions in English
1) som har liv ⫽ animate
●●● Metaphora er frammfæring orða ęðr luta i aðra merking. hon verðr a .iiij. leiðer af and legvm lvt til andligs lvtar sem her ... her er dyr kǫllut konan
~ lat.ab animali ad animali
10227 Gramm³W 2626●●● af vandligum (ɔ: óandligum) lut til andligs ... sem at kalla konu skorðu ęðr þoptu gullz ęðr gersema
~ lat.ab inanimali ad animali
10235 Gramm³W 281
2) åndelig (mods. legemlig/materiel), sjælelig ⫽ spiritual (as opposed to physical/material), mental
●●● hverr maþr scal smiþa andlega kirkio í sér
●Hóm237¹ 966●●● J nafne himens scal skilia andlega hlute alla oc ósynelega. en iorþen iartéiner alla likamlega hlute oc synelega. þat ero allar skepnor
Játn²(1993) 68r17●●● *Fyrstr andlegr lostr er ofmetnaðr
cf.Fyrst licamleg synd er afát
11710 ~ lat.vitium ... spirituale
11529 Alk619 11518●●● Ðessa hotið æignasc oc aller helgir englar þæir er scapaðer vꜵ́ro í upp-hafe hæims andleger ok u-licamlegir at þiona andlegum ok u-licamlegum guði
HómNo³¹ 14411●●● Sva sem licamnom er scaðvenlict at mega eigi taca við licamligri fozlo. þa er sva ondiɴi hascasamlict at leiþasc andligar crasir
~ lat.spiritales delicias
Epigram 50211 Prosper677 417●●● alldri latir þu uvini mina æiga at fagna ufarum minum hvarki aɴdliga ne licamlega
~ lat. in textucorporales hostes siue spirituales
9422 Kgs 9629●●● hann miðlaði þeim andliga fæzlv, þat er helga kenning
~ lat.spiritualia alimenta
VitAnt 15046 Ant 8816●●● þi skilðu þeir alla lutí iarðligrí skilningu at þeim uar æigi gefen andleg spekten
SnEW¹ 334●●● hann andast ... á hinum sama mánaði ok Guðmundr biskup; er þat trúanligt, at þeir hafi fundizt í andligu lífi á því sama vári, sem sjálfr hann fyrir sagði
GBpD 16324●●● Olafr konungr mvn opt komit hafa i likamligar orrostor her a iardriki ... ok sua opt sem hann sigradizst likamliga ... þa sigradi hann þo optar vhreinann anda i andligri holm gongu
ÓH1005 6854●●● Þu ert andligr madr, brodir, ok þarftu ecki at hafa þess hattar fædu med oss, en ver erum holldligir menn, ok verdum ver þvi at vinna oss til forlags
~ lat.homo spiritualis
55825 VP 5581●●● sa er veiter stvndliga hialp. þeim er hafa andligar giafer ... en þeir erv fair er andligar giafer hafa. en marger hafa likams avdæfi
~ lat.spiritalia dona
4535 Hóm238XVIII 4516÷ Goþ es ⸢andlegr [var. anlægr ElucHauksb¹ 4713] eldr
~ lat.substantia spiritualis
827 Eluc674(1989) 82÷ Þrir ero himnar. Eiɴ licamlegr sa es ver megom sia. Aɴaʀ ⸢andlegr [var. aɴlægr ElucHauksb¹ 47128]. þar es andlegar scepnor bvggua. þat ero englar
~ lat.spirituale
1331 Eluc674(1989) 134÷ Þrir ero himnar. Eiɴ licamlegr sa es ver megom sia. Aɴaʀ andlegr. þar es andlegar scepnor bvggua þat ero englar
~ lat.spirituales substantiae
1331 Eluc674(1989) 134÷ eɴ fvrsta dag scop hann eilifs dag þat es andlect lios oc alla andlega skepno
~ lat.spiritualem lucem
2028 Eluc674(1989) 205÷ Huaþan es hann andlegr. Magister Af ⸢andlegom elde [var. anlego æðli ElucHauksb¹ 47614] þat es efster licnesce goþs
~ lat.Ex spirituali igne
4126 Eluc674(1989) 413÷ Eiɴ himiɴ es likamlegr. a þeím ero himin tungl. Aɴaʀ andlegr. þar er anda vist. þriþe skilningar himiɴ. þat es sýn eíns guþs þreɴingar
FV15¹(1993) 13v13÷ at koma locs i þaɴ eɴ andlega himen es goþ faþer himnescr byggver meþ helgom englom
FV15³(1993) 91v21÷ at vér megem skilia hue miclo meíra ero verþer andleger hluter en líkamleger
HómÍsl⁵(1993) 4r25÷ at ver megem ... halda hotíþ hans eige síþr aɴdlegom fagnaþe en likamlegom
~ lat.non solum corporali sed etiam spiritali gaudio
CaesASerm 81620 HómÍsl⁶(1993) 7r10÷ Andliga meɴ ... himna rike gripendr
PhysFrg² 28528÷ Algorr fasta er su er læiðir til himins með olmosogøðe ok bønom. ok mon koma til dómstóls crist drottens várs. Þvi at þa geresc (maðr) andlegr ok samtængisc frialslega guði oc ænglom
~ lat.spiritualis
8436 Alk619 8511÷ Ðessor værc ero andlegaʀ forner þǽr er vér sculum hværn dag føra guði í eptir-liko (!) þes er austr-vegs konungar førðo Cristi forner á þessom dæigi
HómNo⁹ 6025÷ Nu scolom ver ... biþia þessa .. postola ... at þeir se varir ... formælænde við ... guþ, at hann geti var sva i þessu livi, at ve⟨r hliotim⟩ hvilld i andligu livi
Pétr²B 2162÷ verc þau er almattegr guð gerðe. þa er hann scop alla lute andlega oc likamlega
Alex 6224÷ af þvi at guð er andligr, þvi skal aund manzins hann gaufga, oc veitir hann aundinni eilifa sælo með heilagra manna aundum
PP 31322÷ til þess at þeir mætti mvna. þa gafo þeir avllvm hlvtvm nafn með ser. ok siþan hevir atrvnaþr breyzt a marga vega sem meɴ skiptvz. eþa tvngr greindvz En allt skilþo þeir iarþliga þvi at eigi havfþo þeir andliga gipt ok trvþo at allt veri af nockvro efni skapat eþa smiþat
SnEU 22÷ Samson bravt vndir sik Philisteos. enn várr drottinn lagði fyrir alla vvini andliga oc likamliga
~ lat.spirituales et corporales inimicos
LibExcept 27833 StjC 4201÷ sva gefr guðs son aandligt lif ollvm þeim er rett trvaðer erv í wthelling sins bloðs
Gramm³W 3211÷ Svmir þoccoþo gvði, þeir er þvrfanði voro oc bæði hofðo gangn af honum andligt oc licamligt
StuᴵK 14825÷ at guds son ... skapaði (ɔ: skipaði) hann at no᷎ckurvm hætti sínn sam erfingia. ok brodur modurligrar astar. sva andligrar sem veralldligrar
~
PS 5581 JJ SÁM 1 44va15÷ með mikilli gleði ok þar með andligum fagnadi
~ lat.cum multa laetitia et gaudio spirituali
PassPaul 441 ~
PS 12220 Pétr SÁM 1 26vb23÷ anligr *heimr a þeim trva menn at bvi andar þeir er vær kollvm eingla gvðs
EVíðB 3832÷ hvarr bvi þer. hann (ɔ: engillinn) segir ver byɢivm a himnvm þar sem vær siam andligan gvð
EVíðB 9430÷ Ok þo at andlig skepna megi takaz edr skilia undir stadarins grein edr endimarki. ... þa go᷎rir hon þo eigi medr sinni tilkuamu mæling edr naueru grein
~ lat.spiritualis creatura
SpecH 4b53 (I 9) Stj¹ 1013÷ andlig Babilon
Stj¹ 4429÷ en byskupligr bagall merkir andligt sadkornn gudligra orda
ÓTFlat 5143÷ þvi van hann op⟨t⟩lega fagran sigr sva med andlegum vuinvm sem a likamlegvm takandi þar fyrer af gvdi fagra avmbvn bedi j stvndlegv lif⟨i⟩ ok j andlegu
ÓH1 69623÷ Þat er einn heilagr hlutr, er hinn ríki maðr lætr bera fyrir sér til hugganar ok upphalds sálu sinnar ok lífs; er þessi hinn heilagi hlutr andligr, en ekki líkamligr
Parc 5228÷ ad greindar olmusor mætti verda tillnefndri þorbiorgu til eilifrar hialpar ok andligrar sadningar
IslDipl (1431) 29015÷ andligt sverð herra páfans ok hins heilaga Petri vinnr eigi sýniliga
Æv¹⁵624 5018÷ fyrer þui væntum vær at Kristr mun kauplaust veitt hafa Rafni med sier andliga lækning ꜳ dauddeigi hanz
HrafnAˣ 18722÷ bindandi lif epter hiuskapinn oc tecr þat i andligu lifi sextogondan avoxt
JBapt AM 669 b 4°ˣ 14v8
3) åndelig (mods. verdslig), hellig ⫽ spiritual (as opposed to secular), holy
●●● Firirboðit er ok nokorskyns manni at gefa ... likam uars herra eða þuilika andliga luti ... þui at prestar eru skylldir at ueita monnum þuilika luti
RbEM (*1281-1282)² 844●●● at þeir uiki eigi edr vendi of miok no᷎ckurum þeim lutum einkannliga guds ordum ... medr nockurum ofdiarfligum domum edr orskurdum til likamligs edr ueralldligs skilnings. sem kirkiunnar kennifedr ok heilo᷎g skript segir at medr andligum skyringum eru skiliandi
Stj¹ 510●●● aller guds postolar ... hefiande sig vpp med ... psalmasaung ... ok annligum lofsongum
~ lat.canticis spiritualibus
TransMarA 11837 MarFramf 33126÷ I licamligom hlutom ma engi hǫ́va hluti taca nema hann hefisc up. en i andligom hlutom verþr hverr þvi hę́ri sem hann lęgir sic meirr til miscunnar
~ lat.in rebus ... spiritalibus
GregHom 13014 Hóm677 7611÷ þau (orð Marteins) varo full anlegrar speke
Martin¹ 56811÷ vizska veraldarennar. er vanndlega dauð. En anndleg vizsku (sic ms.) er full með friði oc fagnaðe
Menota: 32vb24 BarlA 5910÷ hever konongr af guðe veralldlegt valld til veralldlegra luta. En biscup andlect valld til andlegra luta
Járns 26222÷ J honvm varðvæitiz oc andlig miskvnn. með þeirri fæðir hann oss
~ lat.gratia spiritalis
LibExcept 24925 StjC 37712÷ tok allt folk at syta sarliga þeirra ęymð með andligo opi
StjC 44618÷ en staðit á bæn ok andligri iðn nótt ok dag
Æv² 1132÷ eigi mundi mykiazst vid sætt mꜳl hins agætazsta konungs full af andligri speki
ÓH1005 69421÷ geingr stadarfolk ut i mot honum med andligri gledi
Thom² 31738÷ hann var nu nær o᷎rvasi fyrir alldrs so᷎kum, en audgadr med allzkonar avexti andligs athæfis
VP 3653÷ Mikilleikr guds miskunnar ok astundan andligs efnis
VP 46511÷ þa varð hvell rodd mikellar reidarþrumo ok andlekt kall sva mælandi
~ lat.spiritualis clamor
EvangNicod 7153 Niðrst⁴ 2010÷ er hann mikill dýrðarmaðr til andligrar iðnar
Æv¹⁶586 5318÷ þat er æreng ... at bera ok þola þrældóm ómillds grimmleika, ok fljúga eigi helldr ok skunda til heilagra manna sælu ... ok til kæti andlegs lífs
~ lat.contemplativæ vitæ
Medit 4939 BernhRitn 19818÷ Bidiandi til guds ok lofandi hann med andligum lofso᷎ngum
~ lat.spiritualibus
MirMar1896 27a48 MarD634ˣ 174413÷ fieck hun brätt skilning andlegrar speke ok liet skijrast
Yngvˣ 432
● andligr faðir/... (om relig. overhoved og hans undersåtter) åndelig fader/... ⫽ (of the head of a relig. institution and his subordinates) spiritual father/...
●●● Anlegr fader ok war hin kærazste win Herra Erlendr biskup j færo᷎yum
SkipSauð¹ 455●●● Hafuum wer fastligha at þerr (ɔ: þeir) se idhir o᷎dmyukir i prestligho embeti. i ollum lutum goðuiliughir sem sinum andlighom barnom
StatÁrni 84317●●● Wirduleghom herra oc sinum andleghom brœdr herra K[atle] med guds miskunn biskupi i Stavangre sender Arne med þeirri somu miskunn biskup i Biorgvin Q.G. oc sina
DN I (*1306›DonVar 1ˣ) 9620●●● Wirðvlægom herra sinvm oc anlægom fæðr Arna biscupi ... sendir Arne
DN IX (*1308?›apogrˣ) 9611●●● eftir þui sem andlegir synir ero skyldugir andleghom fodur sinum at gera
DN IX (*1338›apogrˣ) 1311●●● Min andlig dottir, ver orugg i þui ... at miklu er meiri milldi guds fodur i himinriki enn nockur synd
MarD635ˣ 113118●●● hann (ɔ: Páll byskup) hafdi þȧ vt med sier ij. glerglugga ad færa kyrkiunni j Skäla hollti, festar meyiu sinne andligri
PBpˣ 4146÷ Magnus ... sendir [var. + virðulegom herra (var. + oc andlegum foðr) Jone ærchibyskupi oc AM 56 4° “Gf”, etc.] allum monnum i Gula þings laugum queðio guðs oc sina
var. Landsl 73: AM 56 4° “Gf”÷ tekr konungrenn honum nu sem fyrr miok kærlega meðr allre bliðo oc sœmð, sem andlegr faðer a af sinum syne at hafa
Thom¹ 502÷ ær honum þar virþulega fagnat ... af sinum andleghum svnum, mæðr hæilaghum ymnum ok sœtum lofsongum
Thom¹ 22119÷ Kænnemænn meðr klærkum ganga langt v́t mote honum (ɔ: erkibyskupinum) meðr skipaðre processione, skrydder dyrmætum skruða ... sœmande sva sinn andleghan faður
Thom¹ 2223÷ fyrnemfdom, virðuleghom herra ok andleghom feðr minum herra Katle biscupi j Stawangre
DN IV (1310) 8217÷ vyrduleghum herra ok andleghum brœdr
DN I ([1336?]) 19118÷ hitnaði þeira briost af heilagri frægð ens sæla Antonij sva miok, at þeir fystvz at kallaz hans andligir synir
Ant 1105÷ mote ẏdrum andlæghom fædr oc formanne heilager kirkiu
DI II (1350) 85716÷ Þat vil ek þér fyrst greina sem föður mínum andligum
Æv² 147÷ þau hörmulig tár, er allr lýðr á bænum steypti út í hans augliti fyrir heilsubót síns andligs föður
GBpD 231÷ andlighr faðir aullum þeim er hann var yfir skipaðr
ÞBpA 1922÷ Sannliga er þessi nyrr hattr domanna, at ... nockurr fadir hafi sua uanuirdr uerit af sinum undirbyskupum ok andligum sonum
Thom² 3432÷ þott heilagir fedr, er vorir eru andligir ⸢*læknar [non emend. fedr]
VP 50413÷ Eg aum sek og syndug ... segi þad gudi. hans millduztu modr jungfru sancte marie og o᷎llum guds helgum monnum. og ydr minn andligur fader
DI VI (*[1479]›JS 308ˣ) 23833
4) (spec. om det åndelige slægtskab der opstår i forb. med dåbshandling (fx. fadderskab), cf. Gundersen 1962 [KLNM 7] 372 m. henv. & BorgKrNᴵᴵ 303¹⁰⁻¹⁴ ⫽ spec. of spiritual relationship/bonds arising in conn. with baptism (e.g. godparenthood))
●●● Warizt ok men viðir at spilla andlighri frendsemi sem wer kallum guðsyfui. þi at þer liggir so mykit viðir oc meira en maðr spille naturlighri frendsemi
StatPáll³ 75419●●● Hier seger af andligri frændsemi. Jtem cognacio spiritualis
cap.
DI II (*[p1275]›AM 175 a) 1338●●● þessi born ok sem biskuput hafa verit ok þeirra manna born sem ä þeim hafa halldit. ero systkin sin j milli andleg
DI II (*[1269]›AM 456) 5029
5) gejstlig, kirkelig ⫽ ecclesiastical
●●● þridia (guðsifja) er millum barsins er skirt er oc millum andlægs manz þæss er skirir
BorgKrNᴵᴵ 30314●●● einn kanseler vel kvnnande mann j andlegvm rette og *samaleides j veralldlegv logmale
~ nty.doctor in geistliken vnde wertlikem rechte
LegAnn P7v.18 AnnaReyk 46110●●● mvnnckar eda adrer kenne menn og andlegar personvr
~ nty.ghestlike lude
LegNicPass 150ra18 NikTolReyk 16229●●● fyrirbiodum vier prestum og andlegrar stiettar monnum. ad leggia ... sin mäl ... under leikmanna valld edur dom
DI III (*[c1370]›NKS 1281ˣ) 2583●●● Ver hafum oc skipat iij presta til þærsara guðs husa andlægho ambetti vppi at hallda
DN II (*1276›apogrˣ) 145÷ hefir konvngr af gvdi veralldlict valld. til veralldligra luta. en byscop andlikt valld til andligra luta oc a hvarr þeirra at styrkia annars vald til rettra mala *lœgligra
ÁKr 177÷ at alðyðan skili þann guð hinn sama skipat hafa konungdominn til verallegs ifirboðs sem biskup til andlegs
Landsl 819÷ hefir konungr af guði ueralldlægt ualld til veralldligra luta. en byskup andlegt ualld til andlægra luta
Landsl 2313÷ en byskup andlegt ualld til andlægra luta
Landsl 2314÷ hæifir konongr af gudi veraldleght vald en biskup hæifir andleght vald til andlægra lvtta
GulKrNA 30720÷ þar sem seldir værða æða kꝍyftir andlegher lutir
JKr 37716÷ at allþyðan skili þan hin sama guð hafa skipat konongdomen til veraldlegs ivirboðs sem biskupin til andlegs
Bl 18611÷ hævir konongr af guði verallect valld til veralldlegra luta. en byskup andlect valld til andlegra luta
Bl 19324÷ hvárki fyrir frændsemi né vináttu dirfiz nökkurr maðr at hefja annan til andligrar stéttar
Æv²⁷ 1098÷ Fyrirboðit er ok ꜹllum monnum. at gefa fyrir kirkiugro᷎pt. barnskirn. olean. ok uars herra likam. eða aðra þilika luti andliga nema þat sem með guðs uilia uill huerr gert hafa. þuiat prestar ero skẏldir at ueita monnum þilika luti
DI II (*[1309]›AM 350) 36527÷ Sva hit sama mál kirkna eigna ... þar sem selldir uerða [var. + ok keyptir AM 354 fol “D”] andligir lutir
Sættarg 47026÷ Obitus ... Egilli Holmsis episcopi. var hann hinn meste forsiomadr j andligum lutum ok veralldligum
AnnL 2738÷ hefir konungr af guði veraldligt vald til veraldligra hluta, en biskup andligt vald til andligra hluta
Jb 197÷ þar sem selldir werða eða keypter andliger luter ... vm frillulifi ... vm hordoma ... heẏrer dom ẏfer at hafa epter guðs lo᷎gom
StatJón 17729÷ Fyrirbydr hann ok ... at þeir uuanar gangiz uit ... ok þar yfir hotar hann andligri stridu
Thom² 33938÷ i ꜳndligri stiorn
Thom² 34536÷ vskaddo pafualigho ualde oc heilagrar kirkiu loghum j andlighom lutom
DN XII (*1361›AM 902 a) 7927÷ þessi madr (ɔ: skipari) hafde margt folk jnne bæde andlegt og so verallegt
~ nty.volke beide geistlick vnde wertlich
LegAnn O8v.02 AnnaReyk 45032÷ Hiedan j fra skal ej fast j hendur profastsdæme leikmonnum. edur adrar andlegar saker. edur odrum andlegum hlutum afastar
DI III (*[c1370]›NKS 1281ˣ) 2581÷ um vetrinn. vorum vier i vorre visitatione til Videyiar klausturs. ummhugsande þar med conventubrædrum ok morgum odrum godum monnumm lærdum og leikum. hæfelegan og naudsynlegan formann til klaustursins i andlegum hlutum og veralldlegum
DI IX (*[1522]›Lbs 62ˣ) 11812÷ bæde til andlegra hluta og ueralldlegra
DI IX (*1522›Steph 27ˣ) 7124÷ ver hugdumzt megha sighra þæirra olydni oc rangendi med þolenmœde oc andleghre firertolu
DN VII (*1320›DonVar 1ˣ) 1009
6)
● andligr skilningr, andlig skilning allegorisk/åndelig forståelse ⫽ allegorical/spiritual understanding
●●● I helgom ritningom er fvrst varþveitandi hǫttr saþrar sogo. en siþan er leitanda andligrar scilningar
~ lat.spiritalis intelligentia allegoriæ
GregHom 130212 Hóm677 3723●●● J þeim ordum sem Moyses segir at gud huilldiz aa hinum .viida. deghi af þeim sinum ... uerkum ... ma ok eigi sidr medr ⸢andaligum [var. andligum AM 227 fol “B”] skilninghi ok skyrum merkiaz uár eptirkomandi huilld ... af ollum ... uerkum
var. Stj¹ 252: AM 227 fol “B”●●● honom hefir huarki mikit ueitz af andligum skriptarinnar skilningi ne af ueralldar gozi
Stj¹ 15114
cf. simplex -ligr (0)
Form.: andligum (9); andlegr (7); andligri (7); andliga (6); andligrar (5); andlega (4); andligt (4); andlig (4); andligs (4); andlect (3); andligr (3); andlegar (3); andligu (3); andlegum (3); andligir (3); andlegs (3); andleghom (2); andleghum (2); andlegrar (2); andligar (2); andleg (2); andlighom (2); andlegt (2); andleger (1); Anlegr (1); andligur (1); andleghan (1); andlægs (1); aɴdliga (1); aɴdlegom (1); andligo (1); anlægom (1); andlæghom (1); andleghre (1); andlikt (1); aandligt (1); andlegom (1); andlægho (1); andlighr (1); andlekt (1); annligum (1); andlægra (1); anlegrar (1); anligr (1); andlegra (1); andlegir (1); andlegu (1); andligom (1); anndleg (1); andlegaʀ (1); andlighri (1); Andliga (1); and legvm (1); andliger (1); andlegher (1); ꜳndligri (1); andlegvm (1); andligan (1); andleght (1);
Comp.: ó- (2)
Gloss.: EJ _; ClV; ClVAdd _; ClVErr _; ClVSuppl _; Suppl1 _; Suppl2 _; Finsen _; Fr; FrErr1 _; FrErr2 _; FrErr3 _; LLFrämm _; Hertzb; HertzbLat _; HertzbTill _; Suppl4 _; Fischer _; Anm _; Bin _; Rím _; LP _; Med _; MedComp _; MedSimp _; WN _; AH; AJ; deVr _; Fr4; NO; Walter _; ÁBlM _; Bl; WPA _;
Litt.: Bjarni Guðnason 1993 16-17; Gunnar F. Guðmundsson 2000 16-17, 98; Hægstad 1916 153; Salvesen 1968 46; Sverdrup 1911 [ANF 27] 20; Sørensen 1993 38f.; Walter 1976 98
Genre. (expected): religious works [rel]: 66 (32); legal works [jur]: 18 (11); charters [dip]: 18 (9); contemporary sagas [bis]: 6 (9); historical works [his]: 6 (21); legendary sagas [fas]: 3 (5); learned works [div]: 2 (4); romances [rom]: 2 (12); family sagas [isl]: 0 (14); unclassified [ ]: 0 (0); þættir [tot]: 0 (3);
